Η Εκπαιδευτική
αξιοποίηση των απόψεων της Υπατίας στην σημερινή εποχή, της Ξανθίππης Μπαλλή
|
Η Υπατία, η Ελληνίδα
μαθηματικός, αστρονόμος και εκπρόσωπος της νεοπλατωνικής φιλοσοφίας, που με την
προσωπικότητά της λάμπρυνε το χώρο των ελληνικών γραμμάτων και της ελληνικής
ζωής στην πόλη της Αλεξάνδρειας τον 4ο αιώνα μ.Χ., αποτελεί πρότυπο
στο χώρο της παιδείας, της ηθικής, της ρητορικής και βασική εκπρόσωπο του
γυναικείου φύλου. Για μένα προσωπικά, η
ζωή και το έργο της, υπήρξαν αντικείμενο
έρευνας που το αξιοποίησα στη μεταπτυχιακή εργασία μου[1] που
εκπόνησα στην Παιδαγωγική Σχολή στο
Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας στη Φλώρινα. Μια πόλη που ταλαιπωρήθηκε για
πολλά έτη από τον άκρατο θρησκευτικό φανατισμό ενός άλλου επισκόπου του
Καντιώτη.
Σήμερα από αυτό εδώ το βήμα θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε, όσο αυτό
είναι δυνατό και βασιζόμενοι πάντα στα ιστορικά στοιχεία και τις πηγές, πώς θα
μπορούσαμε να αξιοποιήσουμε τις απόψεις της φιλοσόφου Υπατίας για την εκπαίδευση
του σημερινού πολίτη. Και αυτό θα το κάνουμε για τρεις κυρίως λόγους. Καταρχήν,
η Υπατία υπήρξε μια προσωπικότητα με διανοητικές και ηθικές αρετές, ένα βασικό
πρότυπο δηλαδή προς μίμηση. Δεύτερον, γιατί η εποχή που έζησε η φιλόσοφος έχει
ένα κοινό με την σημερινή δική μας εποχή. Ήταν μια εποχή έντονων κοινωνικών και
πολιτιστικών ανακατατάξεων. Και σε τέτοιες εποχές, οι άνθρωποι αναστοχάζονται
και αντιπαρατίθενται αναφορικά με τα μορφωτικά πρότυπα. Τέλος, η φιλόσοφος
πρέσβευε ότι η γνώση αυτή καθεαυτή, είναι απόρροια μιας αγωγής που έχει στόχο
το μορφωτικό ιδεώδες αλλά και την ηθική αξιολογία. Στην βάση των τριών παραπάνω
λόγων, οι απόψεις της Υπατίας προβάλλουν ως μια εναλλακτική εκπαιδευτική και
παιδαγωγική προοπτική που θα μπορούσε να βοηθήσει και εμάς σήμερα.
Για να μπορέσουμε να αναδείξουμε το πώς και γιατί οι απόψεις της
Υπατίας μπορούν να αξιοποιηθούν στην εκπαίδευση του σημερινού πολίτη αρχικά θα
προσδιορίσουμε κάποιες βασικές αρχές που αφορούν αυτό που ονομάζουμε γνώση και
μόρφωση έτσι ώστε να γίνει πιο κατανοητή παρακάτω η ανάλυση των θέσεων και
απόψεων της φιλοσόφου την οποία και τιμούμε σήμερα. Στην συνέχεια, θα
συζητήσουμε το κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο που έζησε η φιλόσοφος και
μοιραία επηρέασε και το έργο της. Ακολούθως, μέσα από αναφορές στη ζωή και το
έργο της Υπατίας θα διακρίνουμε της απόψεις της για την εκπαίδευση. Τέλος, θα
αναστοχαστούμε σχετικά με την παιδαγωγική προοπτική που μας παρέχουν οι απόψεις
της φιλοσόφου.
Η γνώση
και η μόρφωση
Για να
μπορέσουμε να κατανοήσουμε αλλά και να αναστοχαστούμε κριτικά πάνω στις απόψεις
της Υπατίας για την εκπαίδευση του σημερινού πολίτη, πρέπει να έχουμε ένα
πλαίσιο αρχών ή αν θέλετε ένα corpus
κριτηρίων. Βεβαίως ένα τέτοιο πλαίσιο αρχών είναι αυθαίρετο και περιοριστικό.
Παρόλα αυτά εικάζω ότι μπορούμε να έχουμε σύμπτωση απόψεων αναφορικά με τα
παρακάτω.
·
Η μόρφωση είναι ένα στοιχείο που χαρακτηρίζει
ανθρώπους πολιτισμένους με ευρύ πνεύμα και καθαρό ήθος. Σε ένα μορφωμένο και
ελεύθερο άτομο δεν ταιριάζουν ο φανατισμός και οι ακρότητες.
·
Η μόρφωση συνάδει προς το ήθος. Μια σωστή
παιδεία, είτε πρόκειται για την παιδεία του άρχοντα είτε των πολιτών, οδηγεί
και στη σωστή ηθική διαπαιδαγώγηση. Βασικά στοιχεία στην εκπαίδευση του ήθους
είναι η εγκράτεια, η φρόνηση, η σωφροσύνη, η δικαιοσύνη και γενικότερα όλες
εκείνες οι αρχαιοελληνικές αρετές με διαχρονική έως σήμερα αξία.
·
Η φιλοσοφία μπορεί να συμβάλλει καθοριστικά στη
μόρφωση και ηθική διαπαιδαγώγηση του ατόμου. Πρόκειται για γνωστικό αντικείμενο
με ευρύτητα και πληθώρα ιδεών, που αφορούν σχεδόν όλους τους τομείς, πολιτική,
ηθική, αισθητική, μεταφυσική, κοσμολογία, λογική κ.ά.
·
Η παιδεία και το ήθος αποτελούν συστατικά
στοιχεία που πρέπει να φέρει ο πολίτης, ο οποίος επιθυμεί να μετέχει στην
κοινωνική και στην πολιτική ζωή της χώρας του.
·
Η μόρφωση συμβάλλει στην δημιουργία ταυτότητας
είτε αυτή είναι πολιτιστική ταυτότητα είτε διαφυλική ταυτότητα[2] στη
βάση του σεβασμού του άλλου.
